พืชอาหารสมุนไพรช้าง

“มะขามข้อเดียว คุณค่าหลายข้อ” 
สวัสดีครับพ่อแม่พี่น้องทั้งที่เป็นสมาชิกชาวช้างหรือใครก็ตามที่เปิดผ่านมาอ่านเจอในหน้านี้ ชึ่งฉบับนี้น่าจะกระจายไปตามครัวเรือนทั่วภูมิภาคของประเทศไทยบ้างแล้วนะครับ โดยทีมงานของมูลนิธิช้างฯ ดำเนินการจัดส่งไปตามที่อยู่ของท่าน อาจจะนานหน่อยแต่ก็ไม่นานเกินรอ นะครับ ที่ผ่านมาในฉบับที่แล้ว ผมได้เขียนถึงพืชสมุนไพร ที่มีชื่อว่า บอระเพ็ด เรียกได้ว่าเป็นสมุนไพรครอบจักรวาล ก็ว่าได้ มาในฉบับนี้ เช่นเคยครับ ผมมีพืชสมุนไพรมาแนะนำให้รู้จักถึงคุณประโยชน์อีกชนิดแล้วกันนะครับ บางคนอาจรู้จักแล้วก็ถือว่าเป็นการทบทวนความจำ บางคนอาจยังไม่รู้ ก็ถือว่าเป็นการเพิ่มความรู้ใหม่ให้กับตัวเองแล้วกันนะครับ พี่น้อง

ถ้าพูดถึงมะขาม  หลายคนก็จะคิดถึง มะขามเปรี้ยว มะขามหวาน มะขามอมเปรี้ยวอมหวาน มะขามกินได้ทั้งอ่อนและแก่ บ้างก็นำมาแปรรูป ปรุงแต่งเป็นอีกหลายรูปผลิตภัณฑ์ แต่ที่รู้จักกันโดยทั่วไปนั่นคือ “มะขามเปียก” ครับท่าน
(เนื้อผลมะขามที่แก่จัดมีสีน้ำตาลเข้ม) ไม่ว่าจะมื้อไหนๆ ต้มยำทำแกงอะไร ก็เป็นสิ่งเพิ่มรสชาดของอาหารได้อย่างลงตัวมากขึ้น เนื่องจากความเปรี้ยวของมันนั่นเอง สำหรับคนไทยมะขามเปียกเป็นเครื่องปรุงทีต้องมีติดครัวอยู่เสมอมา ผมจำได้ว่ารู้จักมะขามตั้งแต่เด็กๆ โน่น ผมไม่รู้ว่าที่บ้านปลูกไว้หรือเปล่าแต่ผมรู้ว่าผมเกิดทีหลังมันนะ เพราะต้นมันใหญ่จนผมโอบไม่ถึง มันเป็นมะขามเปรี้ยว ตอนเย็นๆ บางวัน กลับจากโรงเรียนแม่ผมจะต้มยำปลาช่อนนาให้กิน แกจะใช้ให้ผมไปเก็บมะขามที่มันร่วงใต้ต้นมาปรุงรสเพิ่มความเปรี้ยวให้กับต้มหม้อนี้ ผมก็รีบวิ่งไปเก็บมาให้แม่ทันที (สมัยเด็กนี่ใช้คล่องเชียว) แต่ปัจจุบันนี้ต้นมะขามที่บ้านผมมันตายไปแล้วครับ เนื่องจากพื้นที่บ้านที่เป็นที่ลุ่ม น้ำท่วมทุกปี มีอยู่ปีนึง ถ้าจำไม่ผิด ปี พ.ศ. 2538 น้ำท่วมนานกว่าทุกปี พอน้ำเริ่มลดใบจากต้นมะขามก็ร่วงตามกันไหลไปกับน้ำจนน้ำแห้งผมก็รออยากให้มันแตกยอดมาใหม่จะได้ร่มเงาอีกครั้ง รอจนมอดเจาะเข้าไปกินเนื้อไม้ (มันตายแล้วครับ) เนื่องจากต้นอยู่ใกล้บ้านอยู่พอสมควร ถ้าปล่อยไว้วันดีคืนดีมันเกิดล้มขึ้นมา จะทำให้บ้านเสียหาย ทางบ้านเลยตัดสินใจโค่นมันลงมา แต่ยังได้ใช้ประโยชน์แปรรูปเป็นไม้กระดานต่อเติมบ้านแทนครับ ที่กล่าวมาซะยาวเนี่ยก็จะให้เห็นถึงประโยชน์ของต้นไม้ซักหนึ่งต้นนะครับ  อีกประโยชน์หนึ่ง คือมะขามเปียกยังมีสรรพคุณเป็นยาแก้ท้องอืด ท้องผูกได้อีกด้วย ใครท้องอืด ท้องผูก ลองกินมะขามเปียกจิ้มกับเกลือแล้วดื่มน้ำตามมากๆ ดูครับ จะขับถ่ายสะดวก แต่ระวังต้องกินแต่พอดีนะครับ นอกจากเนื้อผลแล้ว เมล็ดมะขามยังมีสรรพคุณเป็นยาถ่ายพยาธิ อีกด้วยครับ โดยการนำเอาเมล็ดแก่มาคั่ว แล้วกะเทาะเปลือกออก เอาเนื้อในเมล็ดไปแช่น้ำเกลือจนนุ่ม รับประทานครั้งละ 20-30 เมล็ด ง่ายๆแค่นี้เองครับ

ร่ายสรรพคุณมายาวเยียด มาพูดถึงสรรพคุณดีดีของมะขามเปียกที่มีต่อช้างบ้างดีกว่านะครับ สำหรับช้างแล้วผมว่ามันก็คล้ายกับคนนั่นแหละครับ คนยังท้องอืดท้องผูกได้ฉันใด ช้างก็ท้องอืด ท้องผูกได้ฉันนั้น แก้ไม่ยากครับ มะขามเปียกคลุกกับเกลือนี่แหละครับ แต่ต้องใช้มากหน่อยนะครับ แล้วแต่ควาญช้างหรือเจ้าของช้าง ว่าจะมีช้างว่าตัวใหญ่ตัวเล็กนะครับ ก็คำนวนตามความเหมาะสม สำหรับส่วนผสมก็มี มะขามเปียก3-4 กิโลกรัม เกลือ 1 กิโลกรัม โดยปั้นมะขามเปียกเป็นก้อนกลมประมาณเท่ากำปั้น แล้วนำไปคลุกกับเกลือ แล้วให้ช้างกิน วันละ 2-3 ก้อน กินจนหมด ช้างจะหายท้องอืด ท้องผูก ขับถ่ายดีขึ้น ส่วนสาเหตุ ที่ช้างท้องอืด ท้องผูก กินแต่ไม่ถ่าย มีหลายสาเหตุ แต่ที่พบเห็นกันมากคือการกินพืชอาหารชนิดเดียวกันครั้งละมากๆ ดังนั้นควรเลือกพื้นที่ที่อาหารมีความหลากหลายในการเลี้ยงช้าง ช้างจะได้อยู่กับเราไปนานๆนะครับพี่น้อง

มะขาม
 ชื่อสามัญ Tamarind
ชื่อวิทยาศาสตร์ Tamaridus indica L.
วงศ์ LEGUMINOSAE-CAESALPINIOIDEAE
  ชื่ออื่น ตะลูบ (ชาวบน นครราชสีมา); ม่องโคล้ง (กะเหรี่ยง กาญจนบุรี); มอดเล,ส่ามอเกลอ (กะเหรี่ยง แม่ฮ่องสอน); หมากแกง (เงี้ยว แม่ฮ่องสอน); อำเปียล (เขมร สุรินทร์)

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์

ต้น เป็นไม้ยืนต้น ขนาดกลางจนถึงขนาดใหญ่ แตกกิ่งก้านสาขามาก ปลือกต้นขรุขระและหนา สีน้ำตาลอ่อน ใบเป็นใบประกอบรูปขนนก เรียงสลับ ใบย่อย 10-20 คู่ กว้าง 5-8 มิลลิเมตร ยาว 1-1.5 มิลลิเมตร รูปขอบขนาน ปลายมน ดอก สีเหลืองส้ม ออกเป็นช่อตามซอกใบและปลายกิ่ง กลีบเลี้ยง 4 กลีบ กลีบดอก 5 กลีบ ขนาดไม่เท่ากัน กลีบดอกยาว มีลายเป็นร่างแหสีแดง เมื่อบานเส้นผ่านศูนย์กลาง 1-1.5 เซนติเมตร ผล เป็นฝักกว้าง 1.2.5 เซนติเมตร ยาว 5-12 เซนติเมตร  ผลอ่อนสีเขียว ผลแก่มีเปลือกหนาแข็งสีน้ำตาล ลักษณะเป็นข้อๆ เนื้อหุ้มเมล็ดสีน้ำตาลฉ่ำน้ำอรสเปรี้ยวหรือหวาน เมล็ด มีสีน้ำตาลดำ 3-12 เมล็ด เปลือกหุ้มเมล็ดแข็งมาก

 ส่วนที่นำมาใช้ เนื้อในฝัก, เมล็ด

 สรรพคุณและวิธีใช้ เป็นยาระบาย แก้อาการท้องผูก

 ใช้มะขามเปียก 10-20 ฝัก จิ้มเกลือรับประทาน แล้วดื่มน้ำตามมากๆ หรือต้มน้ำใส่เกลือเล็กน้อยดื่มเป็นน้ำมะขาม


 เพลงมะขาม ทำนองเพลงช้าง
 มะขาม มะขาม มะขาม
 น้องเคยเห็นมะขามหรือเปล่า
 มะขามมันมีประโยชน์ไม่เบา
 มีฝักยาวยาว เปลือกกรอบร่วง
 เนื้อแก่ปั้นรวม จิ้มกับเกลือ
 กินแล้วเป็นยาระบาย

ด้วยความปรารถนาดีจากมูลนิธิช้างแห่งประเทศไทย

พืชสมุนไพรช้าง